Η περιβαλλοντική συνείδηση δεν ξεκινά από τις μεγάλες αποφάσεις, αλλά από τις μικρές συνήθειες που μαθαίνουμε από παιδιά. Ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, απαντά στις ερωτήσεις του Baby on Board για την εξοικονόμηση ενέργειας, τη σωστή διαχείριση του νερού και τον ρόλο που μπορούν να παίξουν τα παιδιά στη δημιουργία μιας πιο βιώσιμης καθημερινότητας. Ως Υπουργός, αλλά και ως πατέρας, εξηγεί γιατί η φροντίδα για το περιβάλλον είναι πάνω απ’ όλα στάση ζωής και γιατί, πολλές φορές, οι καλύτεροι «δάσκαλοι» για εμάς τους μεγάλους είναι τα ίδια τα παιδιά.
Αν σας ζητούσαμε να εξηγήσετε σε ένα παιδί Δημοτικού τι σημαίνει «εξοικονόμηση ενέργειας», τι θα του λέγατε;
Θα του έλεγα ότι είναι όπως όταν παίζει με πλαστελίνη ή slime: χρησιμοποιεί μόνο όσο χρειάζεται και δεν σπαταλά περισσότερο χωρίς λόγο. Έτσι και με την ενέργεια. Χρησιμοποιούμε όση χρειαζόμαστε, χωρίς να τη σπαταλάμε. Σβήνουμε το φως όταν βγαίνουμε από ένα δωμάτιο, δεν αφήνουμε ανοιχτή την πόρτα του ψυγείου και κλείνουμε το κλιματιστικό όταν φεύγουμε από το σπίτι. Όπως προσέχουμε το νερό κλείνοντας τη βρύση, έτσι προσέχουμε και την ενέργεια. Μικρές καθημερινές συνήθειες που, όταν τις ακολουθούμε όλοι, μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά για το σπίτι μας και για τον πλανήτη.
Ως πατέρας αλλά και ως Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ποιο πιστεύετε ότι είναι το σημαντικότερο μάθημα που μπορούμε να δώσουμε σήμερα στα παιδιά για τον πλανήτη;
«Ν’ αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος µου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω.» Τα λόγια του Νίκου Καζαντζάκη από την «Ασκητική» νομίζω ότι είναι μία σοφή συμβουλή για πολλά ζητήματα, μία διαχρονική παρακίνηση όλων μας σε δράση, που ειδικά στο περιβάλλον βρίσκει απόλυτη εφαρμογή. Η προστασία του κόσμου μας είναι, πράγματι, συλλογική υπόθεση και απαιτεί συνένωση δυνάμεων, αλλά δεν αφορά μόνο το κράτος ή τους μεγάλους. Είναι μια στάση ζωής και ευθύνη όλων μας, που καλλιεργείται από νωρίς. Επιπλέον, όμως, θα ήθελα να ακούσω τα παιδιά, καθώς έχουν μία ενστικτώδη αγάπη για τη φύση και οι συμβουλές τους είναι ανεκτίμητες.
Αν κάθε ελληνική οικογένεια άλλαζε μόνο μία καθημερινή συνήθεια, ποια θα είχε το μεγαλύτερο θετικό αντίκτυπο;
Θα ήθελα να αποκτήσουμε όλοι, μικροί και μεγάλοι, μία απλή συνήθεια: να αφήνουμε κάθε χώρο από τον οποίο περνάμε όπως θα θέλαμε να τον βρούμε – ή, ακόμη καλύτερα, λίγο καλύτερο. Το δωμάτιό μας, το σπίτι μας, τους κοινόχρηστους χώρους, τις παραλίες, τις θάλασσες, το περιβάλλον γύρω μας. Να μην αφήνουμε πίσω μας σκουπίδια, να μη σπαταλάμε νερό ή ενέργεια και, όταν μπορούμε, να κάνουμε κάτι περισσότερο: να μαζέψουμε ένα σκουπίδι, ακόμη κι αν δεν είναι δικό μας, να φροντίσουμε ένα δέντρο ή ένα φυτό. Η φροντίδα του περιβάλλοντος ξεκινά από τον χώρο που ζούμε και μεγαλώνει μαζί μας. Αν γίνει καθημερινή συνήθεια μέσα στην οικογένεια, γίνεται τελικά στάση ζωής.
Τα παιδιά πολλές φορές γίνονται οι καλύτεροι «ελεγκτές» του σπιτιού. Πιστεύετε ότι μπορούν να επηρεάσουν τους γονείς ώστε να υιοθετήσουν πιο οικολογικές συνήθειες;
Απολύτως. Τα παιδιά έχουν από τη φύση τους μια ιδιαίτερη σχέση με το περιβάλλον. Έχουν περιέργεια για τη φύση, αγαπούν τα ζώα, ενθουσιάζονται με τη θάλασσα, ένα δέντρο, ένα λουλούδι. Και έχουν μία πολύ ισχυρή, αυθόρμητη αίσθηση για το τι είναι σωστό και τι λάθος. Γι’ αυτό πολλές φορές αντιλαμβάνονται αμέσως κάτι που εμείς οι μεγάλοι, μέσα στην καθημερινότητα, έχουμε μάθει να προσπερνάμε. «Μπαμπά, γιατί είναι αναμμένο το φως;», «Μαμά, κλείσε τη βρύση», «Αυτό ανακυκλώνεται». Αυτές οι μικρές παρατηρήσεις έχουν μεγάλη δύναμη. Γιατί τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από εμάς. Πολλές φορές είναι εκείνα που μας θυμίζουν όσα εμείς έχουμε ξεχάσει. Γι’ αυτό θα τους έλεγα να συνεχίσουν να ρωτούν, να παρατηρούν και, γιατί όχι, να μας διορθώνουν. Και εμείς οφείλουμε να τα ακούμε. Αν προστατεύσουμε αυτή την αυθόρμητη αγάπη τους για τη φύση και τη μετατρέψουμε σε συνειδητή στάση ζωής, τότε έχουμε κάθε λόγο να είμαστε αισιόδοξοι για το μέλλον.
Υπάρχει κάποια οικογενειακή συνήθεια εξοικονόμησης ενέργειας που εφαρμόζετε και στο δικό σας σπίτι;
Η ανακύκλωση είναι ίσως η πιο σταθερή περιβαλλοντική συνήθεια στο σπίτι μας. Προσπαθούμε να ξεχωρίζουμε σωστά τα υλικά, να μην πετάμε στα σκουπίδια κάτι που μπορεί να ανακυκλωθεί ή να επαναχρησιμοποιηθεί και, όσο μπορούμε, να περιορίζουμε εξαρχής αυτά που καταλήγουν στον κάδο. Παράλληλα, προσέχουμε τα απλά καθημερινά πράγματα: χρησιμοποιούμε παγούρι αντί να αγοράζουμε πλαστικά μπουκάλια, δεν σπαταλάμε νερό και δεν υπερβάλλουμε στη θέρμανση ή την ψύξη, χαρίζουμε παιχνίδια και βιβλία που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν. Το σημαντικό είναι όλα αυτά να μη γίνονται επειδή «πρέπει». Να γίνονται τόσο αυτονόητα όσο το να βουρτσίζουμε τα δόντια μας ή να φοράμε τη ζώνη ασφαλείας. Όταν η ανακύκλωση και η εξοικονόμηση γίνουν μέρος της καθημερινότητας μιας οικογένειας, τότε γίνονται πραγματικά τρόπος ζωής.
Αν τα παιδιά μπορούσαν να γίνουν για μία μέρα «Υπουργοί Ενέργειας», ποια θα ήταν η πρώτη αποστολή που θα τους αναθέτατε;
Θα τους ανέθετα να γίνουν για μία μέρα «εξερευνητές της εξοικονόμησης». Να ανακαλύψουν στο σπίτι, στο σχολείο και στη γειτονιά τους πού μπορούμε να εξοικονομήσουμε ενέργεια και νερό, πού μπορούμε να ανακυκλώνουμε περισσότερο και πού μπορούμε να δημιουργήσουμε περισσότερο πράσινο. Και για κάθε πρόβλημα που εντοπίζουν, θα τους ζητούσα να προτείνουν και μία λύση. Γιατί η περιβαλλοντική συνείδηση δεν είναι μόνο να βλέπουμε τι κάνουμε λάθος, αλλά κυρίως να σκεφτόμαστε τι μπορούμε να κάνουμε καλύτερα. Πιστεύω ότι θα μας εξέπλητταν. Τα παιδιά έχουν καθαρή ματιά, φαντασία και δεν φοβούνται να σκεφτούν διαφορετικά. Και αν θέλουμε να σχεδιάζουμε ένα καλύτερο μέλλον για εκείνα, αξίζει πρώτα να ακούσουμε πώς το φαντάζονται τα ίδια.
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελλάδα σε σχέση με το νερό και ποιες παρεμβάσεις βρίσκονται σε εξέλιξη;
Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι μία: να έχουμε επαρκές, ποιοτικό και οικονομικά προσιτό νερό για κάθε οικογένεια, σε κάθε γωνιά της χώρας, όχι μόνο σήμερα αλλά και για τις επόμενες γενιές. Η κλιματική κρίση και η λειψυδρία αυξάνουν τις πιέσεις, ενώ τα παλαιά δίκτυα και ο κατακερματισμός της διαχείρισης δημιουργούν προβλήματα που δεν μπορούμε πλέον να αντιμετωπίζουμε αποσπασματικά. Γι’ αυτό αλλάζουμε συνολικά τον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε το νερό. Για πρώτη φορά η χώρα αποκτά Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα, με ενιαίο και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Παράλληλα, με το νέο πλαίσιο που ψηφίσαμε στη Βουλή, ενώνουμε δυνάμεις και υποδομές, ώστε οι υπηρεσίες ύδατος να γίνουν ισχυρότερες και αποτελεσματικότερες. Και η μεταρρύθμιση συνοδεύεται από έργα. Προχωρούν έργα ύδρευσης και αποχέτευσης ύψους 3,4 δισ. ευρώ στους μισούς δήμους της χώρας, για, μεταξύ άλλων, αντικατάσταση και αναβάθμιση παλαιών δικτύων και αντιμετώπιση της λειψυδρίας. Γιατί το νερό είναι δημόσιο αγαθό και πολύτιμος φυσικός πόρος. Δεν το κληρονομήσαμε μόνο από τους προηγούμενους – το δανειζόμαστε και από τις επόμενες γενιές. Και έχουμε ευθύνη να τους το παραδώσουμε επαρκές και ποιοτικό.
Πώς μπορεί η τεχνολογία και η καινοτομία να συμβάλουν στη σωστή διαχείριση του νερού, τόσο στις πόλεις όσο και στην ύπαιθρο;
Η τεχνολογία μπορεί να μας βοηθήσει πρώτα απ’ όλα να γνωρίζουμε πόσο νερό καταναλώνουμε και -κυρίως- πόσο χάνουμε στην πορεία. Και όταν γνωρίζουμε ακριβώς πού υπάρχει το πρόβλημα, μπορούμε να παρεμβαίνουμε έγκαιρα και αποτελεσματικά. Στις πόλεις, οι έξυπνοι μετρητές και τα σύγχρονα συστήματα παρακολούθησης μπορούν να εντοπίζουν γρήγορα μια διαρροή, ακόμη και πριν γίνει ορατή. Στην ύπαιθρο, η έξυπνη άρδευση και οι αισθητήρες μπορούν να δείχνουν στον παραγωγό πότε και πόσο νερό πραγματικά χρειάζεται μια καλλιέργεια. Και υπάρχει ένα ακόμη μεγάλο πεδίο: η επαναχρησιμοποίηση του νερού. Με σύγχρονες τεχνολογίες επεξεργασίας, νερό που σήμερα χάνεται μπορεί να αποκτήσει μια δεύτερη χρήση, για παράδειγμα στην άρδευση ή σε άλλες χρήσεις που δεν απαιτούν πόσιμο νερό. Σε μια εποχή λειψυδρίας, δεν έχουμε την πολυτέλεια να χρησιμοποιούμε πολύτιμο πόσιμο νερό εκεί όπου μπορούμε με ασφάλεια να χρησιμοποιήσουμε ανακτημένο νερό. Όμως η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζονται σύγχρονα δίκτυα, επενδύσεις, τεχνογνωσία και σωστός σχεδιασμός. Στόχος μας είναι απλός: να χάνουμε λιγότερο νερό, να επαναχρησιμοποιούμε περισσότερο και να αξιοποιούμε κάθε διαθέσιμη σταγόνα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Αν έπρεπε να δώσετε σε κάθε παιδί τρεις μικρές «οικολογικές αποστολές», ποιες θα ήταν;
Θα τους έδινα τρεις απλές αποστολές, που μπορούν να γίνουν μέρος της καθημερινότητάς τους.
Πρώτη αποστολή: να μη σπαταλούν. Να σβήνουν το φως όταν βγαίνουν από ένα δωμάτιο, να κλείνουν τη βρύση όταν βουρτσίζουν τα δόντια τους και να χρησιμοποιούν μόνο ό,τι πραγματικά χρειάζονται.
Δεύτερη αποστολή: να δίνουν στα πράγματα μια δεύτερη ζωή. Να ανακυκλώνουν σωστά, να επαναχρησιμοποιούν, να χαρίζουν ένα παιχνίδι ή ένα βιβλίο που δεν χρειάζονται πια, αντί να το πετούν.
Τρίτη αποστολή: να γίνουν φίλοι και προστάτες της φύσης. Να βγαίνουν έξω, να γνωρίζουν τα δέντρα, τα φυτά και τα ζώα, να φροντίζουν ένα φυτό ή να μαζεύουν ένα σκουπίδι που βρίσκουν στην παραλία, στο δάσος ή στο πάρκο.
Και θα τους έδινα και έναν τελευταίο κανόνα: να παίρνουν μαζί τους στις αποστολές και τους γονείς τους. Γιατί πολλές φορές τα παιδιά μπορούν να γίνουν οι καλύτεροι δάσκαλοι για εμάς τους μεγάλους.
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που πιστεύετε ότι θα αντιμετωπίσει η σημερινή γενιά παιδιών σε σχέση με το περιβάλλον και την ενέργεια;
Η μεγάλη πρόκληση θα είναι να πετύχουμε μια δύσκολη, αλλά απαραίτητη ισορροπία: να συνεχίσουμε να αναπτυσσόμαστε και να βελτιώνουμε την ποιότητα ζωής μας, σε μία κυκλική οικονομία μειωμένης κατανάλωσης φυσικών πόρων και μεγαλύτερης προστασίας του περιβάλλοντος. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σήμερα θα ζήσουν σε έναν κόσμο όπου η ενέργεια, το νερό και η ανθεκτικότητα απέναντι στις νέες κλιματολογικές συνθήκες θα είναι ακόμη πιο σημαντικά. Όμως δεν πρέπει να τους παραδώσουμε έναν κόσμο φόβου, αλλά έναν κόσμο προκλήσεων και δυνατοτήτων. Έχουν στη διάθεσή τους τεχνολογία, επιστήμη, καινοτομία και γνώση, που μπορούν να αλλάξουν τα πράγματα προς το καλύτερο.
Ο Σεπτέμβριος είναι πάντα μια νέα αρχή για τα παιδιά. Αν μπορούσατε να γράψετε ένα μικρό σημείωμα στην πρώτη σελίδα του σχολικού τους τετραδίου, τι θα θέλατε να τους πείτε για τη σχέση τους με τη φύση και τον πλανήτη;
Θα τους έγραφα:
«Ο πλανήτης είναι το κοινό μας σπίτι. Και η Ελλάδα μας είναι ένας τόπος μοναδικής ομορφιάς, που έχουμε την τύχη και την ευθύνη να φροντίζουμε.
Να γνωρίζεις τη φύση της Πατρίδας σου, να την αγαπάς και να την προστατεύεις. Να θυμάσαι ότι δεν είσαι ποτέ πολύ μικρός για να κάνεις τη διαφορά. Ένα δέντρο ή ένα ζώο που προστατεύεις, ένα σκουπίδι που ανακυκλώνεις, μία παραλία που αφήνεις καθαρή, είναι μικρές καθημερινές πράξεις με μεγάλη αξία.
Να έχεις περιέργεια. Να εξερευνάς τα βουνά, τις θάλασσες και τα δάση της Ελλάδας μας, να τα σέβεσαι και, όπου περνάς, να αφήνεις τον τόπο μας λίγο καλύτερο απ’ ό,τι τον βρήκες.
Γιατί πολλά μικρά βήματα, όταν τα κάνουμε όλοι μαζί, μπορούν να μας πάνε πολύ μακριά.
Καλή σχολική χρονιά και καλή εξερεύνηση!»
Αριθμός Πιστοποίησης Μ.Η.Τ. 252125